An Interview with David Harvey (2014)

Back in March 2014, as several co-founders and members of Boğaziçi Political Economy Society (BPES), we met with David Harvey on the Boğaziçi South Campus before his book talk on the contradictions of capitalism. It was a very exciting moment for all of us for having chance to discuss urban protests across the world, neoliberalism, and many other topics with Harvey, who kindly accepted our invite.

As of August 2023, I fix the link to this interview. Fulya Pınar, Serkant Adıgüzel, Uğur Aytaç and Selim Gökçe Atıcı, and myself had recorded, transcribed, and translated the interview. Unfortunately, the English transcription of Professor Harvey’s answer to Selim Gökçe Atıcı’s question is missing. The question was about David Harvey’s take on postmodernism, poststructuralism, and what identity politics and multiculturalism had brought to or taken from the left politics.

Full text:

 

Uğur Aytaç (UA): Your views on neoliberal process of urbanization are well known in academic and intellectual circles. When you think of this sort of urbanization and reactions of new urban population to it all over the world, where do you locate last year’s famous Gezi Protests in Turkey? More or less similar revolts were observed in several countries in recent years. Some were triggered by fiscal crises and austerity policies as in Greece; some were presented as if they were much more related to political rights and “civil” democratic political regime, for instance in Egypt. What were the commonalities according to you?

David Harvey (DH): I don’t have a kind of secure theory about that. I think this is one of the questions, which is very much open for discussion. Clearly seems to me it is not accident that we see so many explosions of this sort around the world. There have been previous periods in history when there had been simultaneous outbreaks of discontent…say 1968. But it is always very difficult to exactly pinpoint what it is that gets these things moving together. My own way of looking that is to concentrate on the idea what I call “universal alienation”. Many people feel alienated from political process, they feel excluded from possibilities of economic advancement, they feel they have been dispossessed. So there are some generalities of that kind of thing that you can look inside of this common. But the specific reason why suddenly all of that feeling of being left outside and pushed to one side… what erupts?… In Gezi something is very specific. If you look at the eruption of last June, July in Brazil again, there were specific issues in fact several different issues, which came together. If you look at something like the event London flare up couple some months ago again very specific police repression and brutality and arbitrary killing of suspect. So in each case the trigger is something different but then you ask yourself the question “why does that trigger lead to that kind of explosion?” then the second question is that “when the explosion occurs, what forces come out would work?” I said works to join it. That tends to be well different in different situations, partly given the nature of the issue. But also given the extent of discontent. For example, in Brazilian case, to what degree do working class groups join in? To what degree stay aside. We saw in occupy movement in new york, the movement did not do very well, it seems to me, in animating working class support. Some but not never enough because a lot of discontent was articulated in sort of anarchist language rather than kind of social justice language. And Egypt is understood, trigger was … but very soon a lot of discontent amongst working class population have been … strikes in factories that before…Tahrir square happened… a lot of working class people who… joined it. So each instance has to be looked at in terms of specificity but I think beyond there is this generality that capital does not serve the people very well. State apparatus is totally aligned with capital as Marx called executive committee. And we see democracy, which is corrupted by Money power. Something, which is true almost everywhere you go. So the commonalities are there. But specifics are always specific when there is this distinction like who joins in and who does not. And that very often depends on how discourse arises out of the movement, who kind of finds that language is appropriate for expressing there particular anger, who feels alienated from this language. For instance, in the occupy movement in new york, immigrant groups who had been struggling on their own feel alienated by some of the language utilized… this is not their struggle… they don’t come forward. You have to tell me about who joined in Gezipark and who did not. I think it was a wonderful moment when Beşiktaş supporters joined in. That signals that something different is going on. What common language emerges from groups joined in in diversity of forces?

Serkant Adıgüzel (SA): In your talks, you frequently use examples of neoliberal attack on working class from both advanced and developing capitalist countries. In what different ways does the neoliberal attack happens in developing countries like India, Turkey or Brazil? What are changes in the composition of working class in recent decades in both advanced and developing countries regarding technological shift and expanding service sector?

DH: Yeah well, one of the reasons I am interested in the idea of uneven geographical development is to get past, I think, the idea that there is a unified, simple version of neoliberalism which is everywhere the same. Neoliberalism, neoliberal strategies and tactics are clearly going to be deployed through the state apparatuses, sometimes supported or pushed by international institutions like the IMF, or in the European case, the pushing of austerity measures on Greece through the troika. So the dynamics of the process of neoliberalization is being about very great deal from one country to another. And across the degree of resistance and effectiveness of the resistance can be very great deal from one place to another. The power relations, I mean, to what degree is, the IMF have the power to insist on a particular country that, in return for being bailed out of its debt problems, it will implement neoliberal reforms. This began in Mexico in 1983, and then went on in many other instances. In Chilean case, of course, it was an internal coup. Then, eventually, it embraced the Neoliberalism about 2-3 years after the coup when Pinochet turned to the Chicago boys. He didn’t come to Chicago; Chileans would be trained in Chicago. Because the US had this policy overlong, seeing that one of the ways in which they would exercise imperial power was to set up scholarships for people to study in the US and many of the economists in Latin America were trained in the US under these kinds of programs. So they were trained in the neoliberal orthodoxy from the very beginning and they turned back to their own countries. So that was very specific to what happened in many Latin American countries. But then, of course, in Latin America, after a decade or more what may now be called lost decade of development today, broadly moved towards anti-neoliberal stance but it is soft anti-neoliberal, which is not really radical. It is very different from, say, what happened in India, which resisted Neoliberalism for until the late 1990s and then instituted. It is kind of dynamism, neoliberal reforms, which is set up in a situation where there is a very large peasant population. They are still dealing with demographic situation, which is really quite different. Unfolding neoliberal practices and policies in India look very different from what might be on elsewhere. And the question of “what are we calling China?” Neoliberalism in Chinese characteristics? They call it socialism in Chinese characteristics. So, I think, the uneven geographical development of it has been very significant to its diffusion around the world. Because, in effect, what happens is that different countries experimenting certain aspects of neoliberalization to the degree that those experiments turned out to be successful, then they become part of the common sense of what Neoliberalism should look like. The Chilean model, for example, became very important because it worked very well at least for few years before it collapsed in 1982. The British Model, again, didn’t work in pure form and therefore you get a pragmatic adaptation of neoliberalization which is rather different from the theoretical apparatus that was in minds of Margaret Thatcher’s key economic advisors. So, what works then becomes part of the story of what is neoliberalization about. And the diversity of it, I think, is part of its strength. It is the decentralized strategy, if you like, to try to induce a form of a capitalist development where the state is reformed, the state is not abolished which some people like to say, it is actually reformed and actually made more powerful in certain dimensions. But the state is no longer responsible for social welfare considerations and is increasing emphasis across on privatization and considerable shift towards financialization has been dominant form of capital accumulation. So it was different in US, it was different in all over the place. It was almost a decentered adaptation of certain ideas about how the state should operate. But what is the commonality? One of the things you have to do was to suppress the working class power as much as you could, to raise the level of exploitation on labor as fast as and as strongly as you could and to reform the tax system in such a way as to get away from progressive forms of taxation and, if possible, move towards regressive forms of taxation in which states subsidize corporations and the rich becoming richer. It is dramatically oriented towards the creation of greater and greater levels of inequality. If you look at the data of most countries with the exception of few countries particularly Latin America most recently, distribution became far more unequal now globally than had been for many years. Many people would compare it back to the 1920s. So, I think that the process of neoliberalization has been going on in this uneven geographical way and to the degree that some of more neoliberalized countries have been competitively successful vis-á-vis the other countries they force through competition. Further diffusion of neoliberal practices and policies are pretty instructive and even after the crisis of 2007-08, this didn’t lead to an overthrown of neoliberal policies and practices throughout much of the world. It actually led to the deepening of those policies and practices. The idea that is there is a successful way out of this, which is to become even more neoliberal. And, as a result of that, the rich have recovered from the crisis very well and the billionaires’ club has become stronger and, in a way, constructed the global oligarchy or plutocracy whatever you want to call it with tremendous wealth, which they use for pursuing their own interest and protecting their own privileges.

Anıl Aşkın (AA): I want to ask the fourth question. It is again about Turkey but actually we may reach to some general conclusions about mass movements. During Gezi Protests I think we see a dilemma.  First, there are some neighborhoods in Istanbul, namely Sulukule, Gulsuyu and Sultangazi, where low-income families have been resisting against urban transformations and waiting for judiciary measures to be taken for a long time. Second, in the case of Gezi Protests, it was not the local communities’ ongoing struggles to urban transformation or the protest against the construction of the third bridge, but it something else which brought people together.  Did the Gezi Park represent a different sort of attachment to places than the people defending their neighborhoods?

DH: How do you mean by attachment to places?

AA: You know the Taksim Square is more central than the Northern Istanbul where the third bridge was built, or more people visit Taksim in one day than the working-class neighborhoods.

DH: Well… I mean there are number of things which were both, firstly you know Lefebvre for example after making point of this significance in power of centrality. And of course Gezi Park, Taksim Square, is a symbolic center; the same way Tahrir Square is a symbolic center. And to occupy a symbolic center is always dramatic in some way. And therefore you get into symbolic aspects of what the struggle is about, and if you can capture an iconic place some sort like Occupy movement did in Wall Street, and London…There always has bigger impact and I think as a leftist, if we set around strategic plan about what we’re going to do, why we would be always saying we want to do something, and that has certain symbolic power and this wake people up and the media will pay attention we are going to be seen and everybody, whereas set a camp in the north forest, in the north nobody will be fierce, I mean we can see…  I visited a group down, occupying river plane down in Diyarbakir, and there was a group of young Kurdish militants who set up a camp to try to stop the cutting down of trees. They were camping in an area that is way out of on the fringes of the city, down in the river plane, but it kind of drew attention and so it is much harder to draw attention and they were successful by the way in stopping the cutting down of trees. But again, one of the things what we have been seeing is of course very volatile; eruptions and protest which are rather spontaneous, and there is no kind of permanent organization which lies behind them. And if you look at this globally, I mean when I was, go back to 15 February 2003, when millions of people were on the streets of almost every major city around the world, protest the potentiality of outbreak of war. And you know it was about 3 million people in row, couple of million in Madrid, couple of million in Barcelona, couple of million in London, and I have no idea on how million were in New York, because I was in protests in New York, so people tried to protest and couldn’t find any place to go so just see chaos. And if you look, millions of people suddenly came out, and then of course they disappeared. You say where did they all go? But they came out and all went to symbolic center. Okay. You know, {let’s go} to periphery, all protested in symbolic center. We have similar movements I mentioned quite a bit in the Rebel Cities book, in immigrant rights in the US in 2006 where all of sudden millions of people were actually on the streets in the cities. And they really closed down Los Angeles, and closed down Chicago, pretty close much down New York, San Francisco and so on. And again, there they were in spring of 2006 and by the fall of 2006 they disappeared and no one knows where all these protestors are now. So, to protest something like you know the impact of this 3rd bridge and the destruction of forest landscape or around it the other likely destruction of forest landscape. And all of resources and rest of it, to organize protest you need a permanent organization and it has to be actually able to mobilize protest not only up there but also down here if necessary. And, it has to mobilize alliances, create alliances with different groups and why the reasons, why we are supporting sometime the idea of the Right to the City alone, is try tor find ways to get different social movements against gentrification here or about the destruction of public space there, or sort of gave rights on the street issue somewhere else, and try to figure out why to put all of that together, around the idea of we need a form of social organization, political organization that can actually take on the city as a whole, and not just struggle over the gentrification problem in Brooklyn, and of, sort of public space issue in Queens and you know so, but it has been very difficult to actually get the right to city organization into position where actually takes decisions and it has to start to think about organizing whole city and organizing around very specific issues. I don’t know what the answer is here but you know when you have entrenched poverty and certain communities something Gezi Park happens to some point or another, there has to be way to linking together the people who were in Gezi Park happens and the struggles over the impoverishment and displacement was going on in some of neighborhoods start to get gentrified, people get forcibly displaced, you know. I mean how you link all different issues. But all of the left these days is very antagonistic to being organized you know. There is a lot of trust, I mean this was trouble with or difficulty with the Occupy. All of it was so anarchist-inspired and therefore the idea of permanent organization was ‘no we don’t want that’, ‘we are into different kind of politics’ I think there are limits of insistence on horizontal organization and I think this anti-hierarchy kind of ideology is an antagonism to even thinking about every positive role of / the state or refusal to the latter over that… The left itself I think is adopted whole set of political attitudes, which to me are a lot of reflected over the neoliberal ethic. And I think it is very interesting that almost every governing mode of production and its political articulation actually generates certain kind of space for certain kind of position. In a same way Fordism generated you know the union movement and political parties so neoliberalism generated autonomy and dispersal and anti-authoritarian politics, and anti-statism and so on, you know. Sometimes you were listening to some people on the Left, he sounds like the Tea Party. And you can go in well you know they say ‘no no no no!’ we don’t buy on the other hand it sounds sometimes. So, I think the left has to actually sit back and think little bit about what it is doing and what its organizational forms are and you know perpetually find in myself well I’m sympathetic to horizontal forms of organization and I think they’re very good, I think the assembly structure that has emerged in some places is being very really quite innovative and quite powerful but it is not bigger than often and well articulated in after actually take-on issues like you know what is going to happen forests on the Bosphorus Region, what is going to happen these impoverished neighborhoods which are under assault. So, this is one of the questions on the Left, which I have no answer what to do about it. I’m not an organizer and I have hard to organize myself, and so I think, what you are asking is a critical question, the critical question that the left has to find an answer, but otherwise it will fail again as it did in 1970s. And this is a moment it could I think mobilize and capture a lot of the discontent it exists. What I am fearful of is the obvious fact that all of discontent is now being captured by the fascist right. It’s, the left in a way has to ride you know a counter-force to all of that. It’s not being able to do unless it actually thinks about forms of organization, which can somehow counter what is emerging and what is on rifling movements

Fulya Pınar (FA): Now that we acknowledge the heterogeneous understanding of what constitutes the proletariat and that its common is actually about the urban life mostly, the city; would you suggest the left to imagine a way to bring together the people living in the same district, like a community or a committee under the roofs of municipalities which would either replace or complete the factory committees or unions of occupational worker unions? Or if this implies too much to be embedded ‘within the system’, what other possibilities could we imagine to be achieved by people living in the same district?

You know, there is a very interesting formulation by Gramsci back in like 1918 I think, in some of his writings, where he was talking about the factory councils and all the rest of it but at some point he kind of said these units itself is not sufficient for organizing, we should supplement the factory committees with what he called the ward committees on neighborhood. And a very interesting observation that whereas on the perspective of the factory councils of course you understood the struggles located in particular sector of economy, by organizing of the neighborhood, the ward, you actually got the idea of what is going on in the whole of the working class, instead of just a sector of the working class. And for example, and this is where it gets really interesting, he says the transport workers, the taxi drivers, the street cleaners… And he said that from this perspective we would understand the condition of the working class as a whole in ways that we can’t understand from the politics of the factory council. So he was kind of arguing that we should put the two together. And that the ward should be organized to the point where it became a political unit as it were strong, disciplined, within the ward that could actually see all kinds of production and all the rest of it. I would say that it’s a pity that this kind of a formulation that came up in 1918 is generally escaped from left thinking. One of the things that I found when I went to Oxford, there were the trade unions but then there is something called the trade’s council which is old trade union, east in the city. And the trades council was much more radical than the unions. The unions were about demands for their membership and not concerned about the working class as a whole, whereas the trades council was very much considering what was going on about working class in Oxford. And so it was prepared to organize as much as it could. Trade union movement, by and large, didn’t pay any mind to the trade’s council, treating it as a marginal kind of parts. We have similar institutions in the U.S., called labor councils, in New York, Baltimore, and so on. But the trade unions which are supposed to support them, basically treat they as inferior organizations and therefore not central to what they are about. I would be very much in favor of going back and sort of creating a more dialectical relationship between work place organizing and neighborhood organizing, and seeing it as a unity. When you do that of course, and this is again going back to what Gramsci mentions as being significant, the street cleaners, and the delivery workers… There is still a tendency on the left to kind of look to factory labors centrally, who disappeared in many parts of the world, but we are still left with a huge working class population there, building and managing the city. And there is a theoretical argument here: “Are the people working in urban life are producing value or not? One of the things Marx does on transportation for example, is essentially saying transportation is value producing. And it also has a very peculiar character, which is that the value is consumed as it is produced. And there is a tendency these days to talk about immaterial labor and (Negri’s appropriation of Marx’s Grundrisse). But actually this has always been there in terms of something like transportation. If you really want to have a massive kind of a strike action in, say New York City; and if you gather all the cab drivers and the delivery workers to go on strike, it would stop the city! And pretty soon, somebody would have to negotiate. I’ve been seeing this in terms of the power of transport strikes. Some of these struggles of transportation workers, truck drivers go day and day. In France in the 1990s, there were these transport strikes, some of which were I think very very effective. So I think, thinking about the potential power to disrupt is going back to some ideas of Rosa Luxembourg about the general strike, but try to articulate it in relationship to neighbor organizing. So, maybe this is utopian but, if we had a strong right to the city movement and the right to the city movement was actually mobilizing the city as a whole, this would be a position to actually stop the city. As happened in the immigrant marches of 2006. Stopping the city is a very good thing we have to do politically. I mean, everybody wakes up! So I think this is one of the long-terming would be more neighborhood organizing, more right to the city organizing in alliance with unions, to create a radical block that is able to dictate, to some degree, the conditions of life and labor that exist in the city and also the questions about medications and health care. This might a bit a utopian vision. I don’t know if we’ll ever get it, and that’s why it’s so vague, but we should be thinking about it. 

UA: In one of your books ‘New Imperialism’ you explain imperialism as a temporal spatial fix of capitalism to find solutions for its own problems. Could you please state what are the converging and diverging points of this approach compared to Lenin’s account of imperialism?

DH: There has always been a problem for me of how do you reconcile a theory of exploitation one class by another class with a theory which is about exploitation of people in one part of the world by the people from another part of the world. And what is the relationship between those two? And one of the reasons of I wanted to specialize in Marx’s theory of capital accumulation and then started to talk about how capital accumulation necessarily is about production of space and about production of new spaces, about colonization of spaces and so on. And It is bound to be about that. How class privilege gets embedded in that kind of process. So it is a transformation of exploitation of class one by another into kind of geographical strategy. That’s why I wanted to talk about things like spatially fixed, which is in the way which surplus capital, gets. Lenin picked up on this idea of capital export as being crucial. Connected it to all sorts of monopoly idea and monopoly capitalism. I don’t think you have to be necessarily connected to monopoly capitalism even though right now I think he would argue that significant elements of monopoly around and therefore when you look at certain fields like agri-business for example, this is like what Lenin talks about. Monopoly capital, which is out there exploiting the world. Geographically Monsanto (MNC in agribusiness originated in US) is in India, in Latin America. You cannot find any other soy beans any more, they are all Monsanto. But I think Lenin’s construction of it needed to be made more geographical at the same time behind it there is an oversimplification treating as a monopoly capitalism. Monopoly is out there but in many aspects when we start to look at what is going on between different spaces then you see a lot of diversity. Giovanni Arrighi who I worked with quite a bit wrote this book “geometry of imperialism” in 1970s and the main theme of book is imperialism is not a good category. That really what we should have a look is competing hegemonies. There are hegemonic centers and visa shift therefore there is great fluidity. I think part of the problem with the concept of imperialism is we often understand fixed center which is imposing something to the world. But if you start to look at spatio fixes, you would say “look, towards the end of 1970s, there were lots of surplus capital in South Korea. So suddenly, capital starts to get exported from South Korea around the world. Few years later, Taiwan… surplus capital…so…”

And if you look at some of the more vicious kinds of exploitative practices against labour in central America, Latin America as Taiwan, Japan, Korea subcontracting to very often American and sometimes European firms. Just recently what we have been seeing is great deal of export of surplus capital from China. China is very active in Africa. Fact that of buying all kinds of resources… what can we say when we’re looking at copper about Zambia. Who is exploiting copper resources of Zambia? There are two big companies. One is Chinese, the other is Indian. So what do you say? This is Indian imperialism? Or Chinese imperialism? Which case do you end up with? There are many imperialisms. But I am kind of saying, look, if you look at it, it is a geographical process. There is no question that indian mining capital is very strong, very well organized. And it sees the possibility of exploitation of copper in Zambia. And Indian relates to Zambian elites exactly in the same way that American company would, that is to buy off the elites. So Zambian elites are very well but population doesn’t get much out of this at all… … …

So, I kind of find the concept of imperialism, you know ideologically is powerful, but too crude to capture what is going on and the complex relationships. After all, where is Chinese surplus capital invested right now? A lot of it is invested in United States. How do we talk about that? It is the export of capital to US. Is US colonized by China? No, this doesn’t make sense. You have to stop that actually. You have to look at competing hegemonies in the fact that US is borrowing up to the hill from China and covering its deficits by borrowing from the Chinese. The fact that Chinese cannot get out of lending US because it is one of their primary markets. If it stopped lending US, it will kill its market. So you know, this sort of Dynamics. And plainly there’s a kind of hegemonic relation between United States and China. It is better to look at in those kind of terms rather than saying that place is exploiting that place and this is imperialist impositions…. Another thing about imperialism. Everything is blamed on imperialism and IMF in Latin America. Then you return and say to people “what about your own elites?”. So richest person in the world is a Mexican, Carlos Slim. And Mexico has whole bunch of billionaires. So to blame all of the problems existing in Latin America on imperialism and not contact the fact that ruling classes in different countries are also deeply involved, in fact they love to have imperialism because that shifts the spotlight off them what they are doing, how much they are exploiting the country, puts it somewhere else. I like to nuance? Whole kind of argument about imperialism and about these kinds of Dynamics.

AA: Do you think that liberal economics’ claim to isolate the state from economy is honest? Where does the state stand in urban and financial economy?

 DH: Well… The state is always, I mean the state and capital has always been, if you like, a contradictory unity. And to treat the state something over there, then causal arrows only this way, it is wrong way to conceptualize it. That a lot of capital flows thru the state apparatus, I don’t know, if you look at well you know probably about third of the economy probably not more, of flow of money is money flowing thru the state in terms of taxes, in terms of grant-some, redistributions, so the state is in both part, now the state apparatus is not a unified feature, I always tried to segregate if you like, the idea that, I wish to call, state financed nexus, which we saw very clearly in the crisis of 2008 when two people came on the television and told what was going to happen where the chair of Federal Reserve – which is a peculiar institution because well it is licensed by the state it is actually a private institution, head of the banking system. So The Federal Reserve and Secretary of Treasury: You would see the chair of FED and Secretary of Treasury were standing side by side and saying this is what we’re going to do. We didn’t see the president, we didn’t see the Congress, we didn’t see anybody else apart from these two, and this is the state financed nexus in action. And actually around the world, you will see this. And there are kind of international versions of it, which are IMF, World Bank and Bank of International Settlements, and so on.

So, I think it is, you know, to me the dialectical unity of the state and capital is forged in certain institutional arrangements and in particular state financed nexus. I think the formation of the central banks: first central bank was formed in Britain in 1850-1854 and it was very interesting because the state needed money to borrow to fight wars. The merchant capitalist had the money, and they went to merchant capitalist and “Give us some money” and merchant capitalist said, “Well we lend you if you give us the power of the control of currency”. So, that is how the central bank is settled up. Merchant capitalist controlled the central bank, and state charted institution, state had some power in relationship to it. And since, ever since the power of central bank is very significant. If you look at the global situation right now, I think the power of CB is probably one of key centers of political power, political economic power. And how they work is absolutely crucial for understanding the economy the ECB is a disastrous institution and I think it is very clear that it made the crisis deeper and worst it needed to be, having a bad constitution. Marx actually had very interesting analysis of the bank of England in 1844, and argued that the crisis of 1847-48 was not due to fault of legislation that Bank Act of 1844 but that Bank Act prolonged the crisis and deepened the crisis. And I think it is very interesting analysis he does what was wrong with the bank of England. Because it has direct parallels what’s wrong with the European central Bank. So, I think we should concentrate on those institutional arrangements where capital works and of course these institutions are pure, not subjected to the competition and when you abandon money commodities which capitalist have been doing since 1970s, is essential now Central Banks that ones kind of charge what money is about, and therefore, you know, crucial institutions, I think that, to me, is very important to look at the state and capital,  notice things like dynamic.

David Harvey ile Söyleşi (2014)

Boğaziçi Ekonomi-Politik Topluluğu’nun kurucu ve üyelerinden beş kişi, 2014 Mart’ında ünlü coğrafyacı David Harvey ile Boğaziçi Güney Kampüs’te bir söyleşi gerçekleştirdik. David Harvey o zaman yeni çıkan kapitalizmin çelişkilerine içkin kitabınının tanıtımı için Boğaziçi’ye gelmişti ve o zaman genç lisans öğrencileri olarak bu bizler için eşsiz bir şanstı. Dünyanın bir çok yerinde gerçekleşen kent protestoları, kent hareketleri, neoliberalizm, kapitalizm ve daha nice konu hakkında Harvey ile konuşabilmiştik.

Ağustos 2023 itibarıyla linki tekrar erişime açıyorum. Fulya Pınar, Serkant Adıgüzel, Uğur Aytaç, Selim Gökçe Atıcı, ve ben söyleşiyi kaydettik, deşifre ettik, ve çevirdik. Göze çarpan aksaklıklar bize ait sayılmalı. Selim Gökçe Atıcı’nın sorusu ve David Harvey’in bu soruya cevabı Türkçe çeviride yer alırken, maalesef İngilizce deşifresini kaybettiğim için bu soru-cevap söyleşinin İngilizcesinde yer almıyor.

Söyleşinin ilk yayımlanan hali: 

Uğur Aytaç (UA): Neoliberal kentleşme üzerine görüşleriniz akademik ve entelektüel çevrelerde gayet yakından biliniyor. Bu tarz kentleşmeyi ve dünya çapındaki yeni kent nüfusunun tepkisini beraber düşününce geçtiğimiz yılın ünlü Gezi Protestolarını nasıl bir yere koyuyorsunuz? Üç aşağı beş yukarı benzer başkaldırılar geçtiğimiz yıllarda bazı ülkelerde de görüldü. Bazısı Yunanistan’da olduğu gibi mali krizler ve kemer sıkma politikalarıyla tetiklenirken, bazısı ise Mısır’da olduğu gibi mesela politik haklar ve “sivil” demokratik siyasi rejimlerle yakından ilgiliymişçesine sunuldu. Size göre ortaklıklar neydi?

David Harvey (DH): Açıkçası, bu konuda güvenilir bir teorim yok. Tartışmaya oldukça açık bir konu olduğunu düşünüyorum. Belli ki dünyanın birçok farklı yerinde bu tür patlamaların yaşanması bir tesadüf eseri değil. Tarihte de hoşnutsuzlukların eşzamanlı olarak patlak verdiği dönemler yaşadık mesela 1968. Ancak tüm bu yaşananları bir arada tetikleyen şeyin ne olduğunu işaret etmek her zaman için çok zor oldu. Benim tercihim “evrensel yabancılaşma” dediğim fikre yoğunlaşmak. Çoğu insan siyasal süreçlerden yabancılaşmış hissediyor. Ekonomik gelişimden dışlandıklarını ve mülksüzleştiklerini hissediyorlar. Dolayısıyla bu ve benzeri noktaları ortaklıklar olarak belirleyebiliriz. Ancak karşımızda hala şu soru var: hangi özel neden aniden bu dışarıda kalmışlık ve kenara itilmişlik duygusunun patlamasına yol açtı? Gezi de bu bakımdan özeldir. Eğer geçtiğimiz Haziran, Temmuz aylarında Brezilya’daki ayaklanmaya bakacak olursanız orada da bir araya gelip etki eden özel koşullar söz konusuydu. Aylar önce Londra’da yaşanan ani parlama da polis vahşeti ve keyfi şiddet özel olarak bir etkendi. Her durumda tetikleyici farklı olabilir. Ve karşımıza başka bir soru çıkar: “neden bu tetikleyici böylesine patlamalara yol açıyor?”. Bir başka soru: “patlama gerçekleştiğinde hangi kuvvetler harekete geçecek?”, yani kimler katılacak? Olayın doğasından kaynaklanan farklı koşullar nedeniyle farklı durumlar ortaya çıkabilir. Aynı zamanda memnuniyetsizliğin kapsamı da belirleyicidir. Örneğin Brezilya’da işçi sınıfı kitleleri ne ölçüde katıldı? Gördük ki New York’taki Wall Street’i İşgal Et hareketi işçi sınıfının desteğini sağlama konusunda başarısız oldu. Kısmi destek olsa da gerekenden hayli düşüktü çünkü tepkiler soysal adalet dilinden ziyade anarşist bir dille ifade ediliyordu. Mısır’a baktığımızda da belli bir çeşit tetiklenme görüyoruz. İşçi sınıfını oluşturan nüfus içindeki hoşnutsuzluğun büyük bir bölümü fabrikalarda grevler şeklinde yükseldi ki bu Tahri Meydanı’nda gerçekleşenlerden çok daha önceydi. Tahrir’den sonra ise işçi sınıfından birçok insan bu eylemlere katılmak istemişti. Dolayısıyla her bir olaya kendi özel koşullarını göz önünde bulundurarak yaklaşmak gerek. Ancak bunların ötesinde sermayenin halklara fayda sağlayamadığı ortaklığını görmeliyiz. Devlet aygıtının tümüyle sermaye yanlısı tutum aldığını, Marx’ın “yürütme komitesi” yakıştırmasını doğrular bir şekilde, tespit etmeliyiz. Yine görüyoruz ki tüm vakalarda demokrasi para gücü tarafından yozlaştırılmış. Bunlar nereye giderseniz gidin neredeyse her yerde karşılaşacaklarınızdır. Ortaklıklar bunlardır. Ancak dediğim gibi her zaman özel koşullar söz konusu. Ayaklanmalara kimin katılıp kimin katılmadığı da buna dahil. Bu genellikle hareketin kendi içinden çıkardığı söyleme bağlıdır. Kim bu dili öfkesini ifade etmek için uygun bulacak? Kim bu dile karşı kendisini yabancı hissedecek? Örneğin New York’taki işgal hareketine o güne kadar kendi başlarına mücadele etmiş göçmen grupları mesafeli durdu çünkü kullanılan dile karşı yabancılaşmış hissettiler. Evet, bana siz söylemelisiniz. Gezi Parkı eylemlerine kimler katıldı, kimler katılmadı? Sanırım Beşiktaş taraftarlarının eyleme katıldığı an unutulmazdır. Bu işaret ediyor ki farklı bir şeyler yaşanmaya başlamış.

Serkant Adıgüzel (SA): Konuşmalarınızda sık sık işçi sınıfına hem gelişmiş ülkelerde hem de gelişmekte olan ülkelerde yapılan neoliberal saldırıların örneklerini kullanıyorsunuz. Neoliberal saldırı, Hindistan, Türkiye ya da Brezilya gibi gelişmekte olan ülkelerde hangi farklı yollarla gerçekleşmektedir? Teknolojik gelişmeyi ve genişleyen hizmet sektörünü düşündüğümüzde hem gelişmiş hem de gelişmekte olan ülkelerdeki işçi sınıfının bileşimindeki değişikler nelerdir?

DH: Düzensiz coğrafi kalkınmayla ilgilenmemin sebeplerinden biri, her yerde aynı olan tek ve basit bir neoliberalizm olduğu fikrine karşı çıkmaktır. Neoliberalizm, neoliberal stratejiler ve taktikler alenen devlet aygıtlarınca, bazen de IMF gibi uluslararası kurumların desteklemesi ya da Avrupa örneğinde olduğu gibi Yunanistan’ın kemer sıkma politikalarının troyka aracılığıyla iteklenmesi yoluyla uygulanmaktadır. Bu yüzden neoliberalleşme sürecinin dinamikleri bir ülkeden diğerine; direnişin etkisi ve derecesi de bir mekândan diğerine büyük önem teşkil etmektedir. IMF’nin bir ülkeye, borç sorunundan kurtarma karşılığında, neoliberal reformları dayatma gücü vardır. Bu durum 1983’te Meksika’da başlamış ve diğer birçok ülkeyle devam etmiştir. Şili örneğinde olay tabii ki içte olan bir darbedir. Darbeden 2-3 yıl sonra, yavaşça, Pinochet “Chicago Çocukları”na (Chicago Boys) dönünce neoliberalizmi kucaklamıştır. Şilililer Chicago’da eğitiliyordu; çünkü bu uzun dönemli bir politikanın ürünüydü. ABD, emperyalist gücünü icra etmenin yollarından birini insanların ABD’de okumaları için burslar temin etmesi olduğunu görmüş ve Latin Amerika’dan birçok iktisatçı bu tarz programlar sayesinde ABD’de eğitilmişti. Bu yüzden başından itibaren neoliberal ortodoksluk içinde eğitilmişler ve kendi ülkelerine geri dönmüşlerdi. Bu birçok Latin Amerika ülkesinde belirgindir. Fakat Latin Amerika, sonradan, bugün kalkınmanın kayıp on yılı olarak da tanımlanabilecek bir dönemden sonra, genel olarak anti-neoliberal bir duruşa doğru kaydı; fakat bu, çok da radikal olmayan yumuşak bir anti-neoliberal duruştu. Mesela bu durum, 1990’ların sonuna kadar neoliberalizme direnen ve sonradan uygulamaya geçen Hindistan örneğinden çok farklıdır. Neoliberal reformlar geniş köylü nüfusunun olduğu bir yerde bir nevi canlılıkla uygulanmıştır ve Hindistan hala çok farklı bir demografik durumla uğraşmaktadır. Hindistan’da gelişen neoliberal uygulamalar ve politikalar bir başka yerdekinden çok farklı görünmektedir. Bir de “Çin’i nasıl değerlendirmeliyiz?” sorusu var. Çin karakterli bir neoliberalizm mi? Kendileri Çin karakterli sosyalizm diyor. Bu yüzden, bence, neoliberalizmin düzensiz coğrafi gelişimi tüm dünyaya yayılmasında önemli bir rol oynamıştır. Çünkü gerçekte olan farklı ülkelerin neoliberalleşmelerinin belirli özelliklerini denemesi ve bu deneylerden başarılı olanların neoliberalizmin nasıl görünmesi gerektiğine dair ortak aklın bir parçası olmasıdır. Mesela Şili Modeli çok önemlidir; çünkü 1982’de çökene kadar birkaç yıl çok iyi çalışmıştır. İngiliz Modeli saf haliyle uygulanmamıştır; bu yüzden Margaret Thatcher’ın kilit ekonomi danışmanlarının akıllarındaki teorik aygıttan farklı olarak daha faydacı bir neoliberalleşme uyarlaması meydana gelmiştir. Bu yüzden işe yarayan şey neoliberalleşmenin ne olduğuyla ilgili hikâyenin bir parçası olmuştur. Neoliberalleşmenin çeşitliliği bence gücünün bir parçasıdır. Neoliberalizasyon, devletin geliştirildiği (bazı insanlar devletin ortadan kaldırıldığını söylemeyi seviyor ama öyle değil; devlet aslında geliştirildi), ve bazı boyutlarda daha güçlü kılındığı bir tür kapitalist gelişme modelini tetikleyen merkezsizleştirilmiş bir stratejidir. Fakat devlet artık sosyal refah sorunlarıyla ilgilenmemekte ve ilgisini daha çok özelleştirmeye kaydırmaktadır. Finansallaşmaya doğru olan değişiklik sermaye birikiminin baskın biçimi haline gelmiştir. Bu yüzden ABD’de farklı, diğer yerlerde daha farklı bir yapıdadır. Devletin nasıl çalışması gerektiğine dair belli fikirlerin neredeyse merkezsizleştirilmiş bir uyarlamasıdır. Fakat bunların arasındaki ortaklık nedir? Yapılmak zorunda olunan şeylerden biri işçi sınıfının gücünü olabildiğince bastırmak, emeğin sömürülme düzeyini olabildiğince hızlı ve güçlü şekilde arttırmak ve artan oranlı vergi sisteminden kaçınmayı sağlayacak, hatta mümkünse, devletin şirketleri desteklediği ve zenginleri daha zengin kıldığı azalan oranlı vergi sistemine yöneltecek, şekilde vergi sistemini değiştirmektir. Tüm bunlar, çarpıcı bir şekilde giderek daha fazla eşitsizlik yaratmaya meyillidir. Latin Amerika’daki birkaç ülke hariç birçok ülkenin en son verilerine bakarsanız dağılımın küresel olarak eskisine göre çok daha eşitsiz olduğunu görürsünüz. Birçok insan bunu 1920’lerle karşılaştıracaktır. Bu yüzden, neoliberalizasyon süreci bu düzensiz coğrafi yolla ilerliyor ve daha neoliberal ülkeler rekabet yoluyla zorladıkları diğer ülkelere nazaran daha başarılı oluyor. Neoliberal deneyimlerin ve politikaların daha fazla yayılması epeyce öğretici olmuştur ve 2007-08 krizi bile, dünyanın bir çok yerinde, bu deneyim ve politikaların devrilmesine yol açmamış; aksine daha da fazla derinleşmesine neden olmuştur. Krizden kurtulmanın yolunun daha fazla neoliberalleşme olduğu fikri yerleşmiştir. Sonuçta zenginler krizden oldukça rahat bir şekilde çıkmış ve milyarderler kulübü daha da güçlenmiştir. Bu durum kendi çıkarlarının peşinde koşan ve kendi ayrıcalıklarını koruyan küresel oligarşiyi ya da plütokrasiyi, hangisini derseniz deyin, inşa etmiştir.

Selim Gökçe Atıcı (GA): Son yayımlanan kitabınızın önsözünde bahsettiğiniz gibi, 70ler ve sonrasında Marx ve sınıf analizi, yalnızca tarihsel önemi dahilinde irdelenmek üzere tozlu raflara kaldırıldı ve yerine, sola rağmen, hızla saygınlık kazanan post yapısalcılığın politik düzleme yansıyışı olan devlet/sivil toplum ayrımı kondu. Bu süreçte öne çıkan kimlik politikaları ve çokkültürcülük bu perspektifte düşünüldüğünde neoliberalizm tartışmalarında birçok elementin yutulduğunu düşünebiliriz. O halde, bugün gelinen noktayı sınıf analizinden radikal bir kopuş olarak adlandırabilirsek, bu kırılmanın sola kazandırdıkları/kaybettirdikleri neler? Marx’ın dönüşü üzerine tartışmalara nasıl bakıyorsunuz, sizce bir dönüşten söz edilebilir mi?

DH: Evet… Bence, sol hareket, işçi sınıfı kurumları ve sosyalist partilerin 70lerde başlayan ve kanımca 80lerin ortasında pekişen yenilgisi, soldaki entelektüel akımlar için birçok zorluk yarattı.. Güçlü sendikal hareketler, komünist hatta sosyal demokrat partilerin olduğu bir Avrupa’da, entelektüeller vuku bulan bir hareketin parçasıymış gibi hissedebiliyorlardı. Ama yenilgiyle beraber, sol entelektüeller (özellikle Marksistler) toplumsal hareket temelinin yok oluşuyla karşılaştılar. Ama gözden kaçırmamalıyız ki, özellikle ‘60’ların sonunda ve ‘70’lerde, Marksist düşünce birçok dogmatik argümana esir düşmüştü ve Leninist, Troçkist, Maocu, otonomculuk gibi sol akımlar arasında ve içerisinde çatışmalar vardı. Yani, yaşayan bir marksist düşünce külliyatı oluşturamamak, sol adına entelektüel bir başarısızlıktı ve bence bunun, kendini marksist düşünceye yakın ve bağlı hisseden birçok kişiye ciddi zararı dokundu. 70lerde Marksizm’e ilgi duyan birçok insan kısır tartışmalardan bıktı ve azımsanmayacak sayıda entelektüel, tartışmaktan vazgeçti. Dediğim gibi, dogmatizm, özellikle komünist partilerin devasa ve çok kuvvetli olduğu Fransa, İtalya gibi Avrupa ülkelerinde tartışmaların önünü kapayabilmesi itibariyle oldukça etkiliydi. Entelektüel sol hizipleşmişti, ve birçok kişi için sorun radikal politika kisvesine bürünerek, ama hizipçiliğin esiri olmadan buradan çıkmanın yollarını aramaya dönüştü. Tabii o zaman kurtuluş yolunu açıyormuş gibi görünen, Foucault gibi özgün kişiler vardı. Foucault’yu, birçok insanın yanlış yorumladığı gibi anti-marksist olarak değil, olsa olsa komünist partilere, Maoculara ve dogmatik düşünceye karşı olarak ortaya çıkan, ve solun kendisini içine soktuğu bataklıktan çıkış yolu arayan biri olarak görüyorum. Yani o zamanlara bakınca elinizde post yapısalcı düşünce akımları, Foucault gibi isimler vardı. Ayrıca, daha önce halledilememiş ve etraflıca tartışılamamış ırk, toplumsal cinsiyet (gender) gibi sorunların tartışıldığı 68 hareketi gibi, cinsiyet (sexuality) gibi, sol bir politik duruşa eklemlenmesi gereken hareketler vardı. Sözüm ona kimlik politikaları, radikal düşüncenin temsilcisi konumuna ilerledi. Ancak böyle olmak zorunda değildi: Kanımca o zaman sosyalist feminizm, ırkçılığa karşı hareket ve sınıf hareketi bağlanarak ilerleyebilirdi. O zaman bunu deneyen Malcolm X’i, ve ölümüne yaklaşırken Martin Luther King’i düşünürsek, zamanın güç dengelerini ne kadar sarsan bir birliktelik olduğunu görebiliriz. Irk ve sınıf meselesini birleştirir birleştirmez hakiki bir tehlike arz etmeye başlarsınız ve bildiğiniz gibi suikastlar oldu. Muhalefetin bu birlikteliği ezmek için her yolu deneyebileceğini söyleyebiliriz: Kurumsal sermayenin çokkültürcülüğü kucaklayışını, ve apartheid karşıtı harekete nasıl bir iştahla katılışını, Güney Afrika’daki reform hareketine şevkle destek verişini düşünebiliriz. Bana kalırsa yönetici sınıfın, özellikle ABD’de çokkültürcülüğü benimsemesinin altında yatan birçok geçerli sebep var. Bir yandan, göçmen popülasyona ve göç akımlarına bakınca anlıyoruz ki eğer çokkültürcülük benimsenmeseydi, ABD’yi derin bir tehlike bekliyordu. Öte yandan, çokkültürcülüğün birçok –bence bir o kadar da ilginç- farklı merkezleri oldu. Bunlardan büyük ve her türlü grup için olumlu hareket imkanı sağlayan birisi Amerikan ordu aygıtıdır. Açıkça anlamışlardı ki, eğer çok sayıda beyaz olmayan askerin başına yalnızca beyaz yetkililer atarsanız, Vietnam’da yaşananlardan kaçmanız mümkün değildi. Sonuç olarak, Asya kökenli, Hispanik, Afrikalı-Amerikalı birçok kişiye yetki verildi. Çokkültürcülüğün çok önemli bir etkisi de, üniversitelerde bile siyahi çalışmalar, toplumsal cinsiyet çalışmaları, queer çalışmaları gibi departmanlar açıldı ki, insanlar radikal, dönüştürücü politikalar üretme yetilerini sağlama alabilsin. Buna ek olarak, bu çalışmaların solun içine batmış olduğu dogmatizmden çıkış yaratmak adına çok olumlu çalışmalar da ürettiğini düşünüyorum. Bunun epey şaşırtıcı sonuçlarını gördük. Bizzat ABD’de eşcinsel evliliklerin yasal olabileceğine on beş sene önce ihtimal dahi vermezdim. Diyeceğim o ki, birçok yenilikçi tarafları olan, ve bu hareketlerden öğrenmesi gereken çok şey varken Marksistler tarafından çoğunlukla hor görülen bir çokkültürcülük etkisi olduğunu düşünüyorum. Buna benzer bir argümanı çevrecilik için de yapabiliriz. Her zaman çevre hareketleriyle çok ilgiliydim, ama daha dogmatik sol tarafından eleştirilmemek mümkün değildi: Çevrecilik hareketleri dogmatik sol tarafından burjuva romantizmi olarak görüldüğünden, emek hareketi içinde yenilikçi bazı hareketler de Maocu liderlikler tarafından sınıf mücadelesinin doğasını hiçe saydığı gerekçesiyle ezildi. Kimlik politikalarına dönüş, sınıf hareketini dışlamak zorunda değildi. Ancak, yönetici sınıfın kontrolündeki kurumların sınıf mücadelesi pahasına çokkültürcülüğü benimsemesindeki strateji, kısmen de buydu. Tabii burada Sovyetler Birliği ve Sovyet İmparatorluğu’nun çöküşünü, “marksizmin ölümü” açıklamalarını da hesaba katmalıyız. Bu gelişmeler, bireysel hürriyet ve bağımsızlıktan bahseden, özgürlükçü bir damardan beslenen, çokkültürcü politikaları da kucaklayan muzaffer bir neoliberal ideolojiyle beraber hareket etti. Bu açıdan bakınca emek hareketi dışında (LGBT hareketi gibi) diğer güçler için baskıcı olmayan bir gücün ortaya çıkışından bahsedebiliriz. Ancak 90’lardaki gürleme 2000’lerde bedellerini çöküntüyle ödetince, “eğer kapitalizm zafer kazandıysa, dahası, muzaffer bir kapitalizmin bunun gibi bir şeyse” diye düşünen, bu tür sonuçları beraberinde getireceğine inanmamış birçok kişi, ekonomiye tekrardan eleştirel perspektiften bakmaya başladı. Bu konuda yapılanların çoğu Keynesçi olarak nitelendirilse de, Marx’a, Marksizm’e ve sınıf mücadelesinin önemine olan ilginin arttığını düşünüyorum.

Anıl Aşkın (AA): Sayın Harvey, ben de dördüncü sorumuzu sormak istiyorum. Yine Türkiye ile ilgili olsa da aslında kitle hareketlerine dair daha genel sonuçlara ulaşabiliriz sanırım. Gezi eylemleri sürecinde bir çeşit ikilemle karşılaştık sanıyorum. Evvela, İstanbul’daki yoksul ve dar gelirli muhitlerde, mesela Sulukule, Gülsuyu ve Sultangazi, insanlar uzun süredir kentsel dönüşüme karşı direniyor ve yasal zeminde de haklarının gözetilmesini bekliyorlar. İkinci olarak, Gezi Protestoları’nda insanları bir araya getiren şey bu mahalle/semt mücadeleleri veya üçüncü köprüye dair olan çevreci tepki değil, ama sanki daha başka şeydi. Gezi insanların mekanlara bağlanma şekilleri veya mekanlara dair kurdukları aidiyetler bakımından başka bir şeyi mi temsil ediyordu?

D.H: Mekânlara bağlılık derken ne kastediyorsunuz?

AA: Mesela, Taksim Meydanı, üçüncü köprünün inşa edildiği İstanbul’un kuzeyine nazaran daha merkezi bir konumda. Nitekim Taksim’i günde binlerce insan ziyaret ederken yoksul semtlere muhtemelen o kadar rağbet yok.

D.H: Evet… Söylemek istediğim birçok şey var ki, mesela ilk olarak Lefebvre merkeziyetin gücü üzerinde durduğundan bahsedebilirim. Ve elbette Gezi Parkı, Taksim Meydanı bir sembolik merkez. Tahrir Meydanı da aynı şekilde sembolik merkez. Sembolik bir merkezi ele geçirmek bir bakıma her zaman dramatiktir. Occupy hareketinde, Londra’da olduğu gibi eğer ikonik bir mekanı ele geçirirseniz mücadeleye ne için olduğuna dair boyutlar kazandırırsınız. Solcu biri olarak, nasıl desem, ne yapacağımıza ilişkin stratejik bir planın etrafında konumlanırsak her zaman daha büyük bir etki yaratılacağını düşünüyorum ki aslına bakarsanız hep ne yapacağımıza, ne yapmak istediğimize dair düşünüyoruz. Bu anlamda merkezi bir yeri ele geçirmenin belli bir sembolik gücü var ve bu güç insanları harekete geçirmek, medyanın dikkatini çekmek, herkes tarafından görülmeyi sağlıyor. Gelgelelim, kuzey ormanlarında bir kamp kursak, kimse bu konuda endişelenmeyecektir. Örnek vermem gerekirse Diyarbakır’ı ziyaret ettiğimde ağaç kesimini durdurmak üzere nehir kıyısını işgal eden bir grup genç Kürt militanın kurduğu kampı ziyaret ettim. Kamp kurdukları yer şehir sınırlarının çok uzağında bir nehir kıyısı olmasına rağmen çabaları bir şekilde dikkat çekti -ki asıl zor olan dikkatleri kendi üzerine çekmek- ve nihayetinde ağaç kesimini durdurabildiler. Tekrar etmek istiyorum, bunca zamandır karşılaştığımız şeyler bize yaşananların ne kadar değişken olduğunu gösteriyor: [toplumsal] patlamalardan tutun protestolara kadar her şey kendiliğinden gelişiyor ve tüm bunların arkasında duracak kalıcı örgütlenmeler yok. Meseleye küresel bakalım, 15 Şubat 2003’a geri döndüğümde dünyanın neredeyse tüm önemli şehirlerinde milyonlarca insanın, savaş çıkma ihtimaline karşı sokaklara döküldüğünü hatırlıyorum. Milyonlarca insan bir aradaydı, birkaç milyonu Madrid’de, kimi Barselona’da, kimi Londra’da, New York’ta ise kaç milyon insan olduğuna dair hiçbir fikrim yok çünkü protestolar sırasında ben de oradaydım. İnsanlar protesto etmeye çalışsalar da bir bakıma gidebilecekleri bir yerleri yoktu, kaosu seyrettiler. Şimdi düşününce, milyonlarca insan aniden ortaya çıktı ve sokaklara döküldü ve hepsi sembolik merkeze doğru ilerledi. Peki, daha çevreye [merkezin zıttı olarak çevre] bakalım yine protestoların sembolik merkezlerde gerçekleştiğini göreceğiz. Asi Şehirler kitabımda da bahsini ettiğim benzer bir örnek olarak ABD’deki göçmen haklarına dair 2006 yılında milyonlarda insanın aniden birçok şehrin sokaklarını doldurduğunu biliyoruz. Bu çevre iller Los Angeles’a, Chicago’ya, New York’a, San Francisco’ya oldukça yakınlardı. Tekrar edelim, bunca insan 2006 yılının bahar aylarında sokaklardayken 2006 yılının sonbaharında bir anda gözden kayboldular ve bu eylemcilerin şimdi nerede olduklarını hiç kimse bilmiyor.

Yani söz konusu üçüncü köprünün inşaatı ve ormanlık arazinin veya civarındaki alanın veya tüm kaynakların ve daha fazlasının yok edilmesi olduğunda bunu protesto etmek kalıcı bir örgütlenmeyi gerekli kılıyor. Aynı zamanda bu tarz bir örgütlenme insanları sadece Kuzey Ormanları’nda değil gerekli olduğunda merkezdeki meselelerde de mobilize edebilmelidir. Farklı gruplarla ittifaklar kurmalı, bu ittifakları da mobilize edebilmelidir. Kent Hakkı fikrini desteklememizin sebebi de aslında farklı toplumsal hareketleri bir yerdeki nezihleştirmeye başka bir yerdeki kamusal alanın talanına karşı bir araya getirmenin bir yolunu bulma çabasıdır; ya da başka bir yerde sokağa dair hakkı tanımaktır. Şehri bir bütün olarak ele almamızı sağlayacak bir toplumsal örgütlenme, siyasal örgütlenme biçimine ihtiyacımız olduğu fikri etrafında ancak neden tüm bu farklı grupları bir araya getirmemiz gerektiğini anlayabiliriz. Yani sadece Brooklyn’deki nezihleştirme soruna karşı değil aynı zamanda Queens’teki kamusal alan meselesine de karşı mücadele etmek gerekiyor. Bilirsiniz kent hakkı örgütlenmelerini kendi kararlarını alacak konuma getirmek, tüm şehri örgütlemek ve spesifik meseleler etrafında bir araya getirmek oldukça zor bir şey.

Bu noktada cevabın ne olduğunu bilmiyorum ama derinleştirilmiş yoksulluğu ve belli toplulukların Gezi Park’ta olduğu gibi bir araya gelişlerini, yoksullaşmayı ve nezihleştirme maksadıyla bazı muhitlerdeki insanların zorla yerinden edilmelerine karşı mücadeleleri düşündüğümüzde hepsinin bambaşka meseleler olduğunu düşünüyorum. Ama bugünlerde solun tamamı örgütlenmeye oldukça ters bakıyor fazla bir güven söz konusu. Yani Occupy’daki zorluk ve sıkıntıda da bu sorun vardı. Tüm hareket anarşizm esintiliydi ve bu yüzden kalıcı örgütlenme fikrine karşı tepki “Hayır bunu istemiyoruz”, “Biz başka türlü politika içindeyiz” gibiydi. Yatay örgütlenme fikrinde ısrarcı olmanın sınırları olduğu kanısındayım ve bu tarz hiyerarşi-karşıtı ideolojinin devletin olumlu rolleri hakkında düşünmenin bir karşıtı olduğunu ya da yatay örgütlenme fikrine karşı devletin reddedilişi olduğunu düşünüyorum. Açıkçası bizzat solun kendisi bana göre neoliberal etiğin yansıttığı siyasal duruşları benimsedi. Şurası ilginç ki hüküm süren her üretim biçimi ve siyasal eklemlenmeleri belli bir alan ve belli bir konum yaratıyor. Fordizm mesela sendika hareketini ve siyasal partileri yaratırken neoliberalizm otonomi ve çözülüş, otorite karşıtı siyaset ve devlet karşıtlığı gibi birçok şeyi yarattı. Soldan bazı isimleri dinlerken Tea Party’den birinin konuştuğunu düşünüyorsunuz. Bunu söylediğinizde ise aldığınız tepki “hayır hayır hayır” oluyor ama bazen gerçekten öyle. Bu nedenle solun arkasına yaslanıp ne yaptığını, örgütlenme biçimlerinin ne olduğunu şöyle bir düşünmesi gerektiği düşünüyorum.  Kendime baktığımda ise kendimi sürekli yatay örgütlenme biçimlerine sempati duyarken buluyor ve oldukça iyi olduklarını düşünüyorum. Bazı yerlerde ortaya çıkan meclis yapısının ise gerçekten yenilikçi ve oldukça güçlü olduğu kanısındayım ama bunlar o kadar da sık gördüğümüz şeyler değil ve genelde zorlukları aştıktan sonra ne olacağı meselesine gayet eklemlenmiş durumda. Yani Boğaz’daki ormanlık alana ya da saldırı altındaki yoksullaştırılmış muhitlere ne olacağı sorularını soruyor.

Tüm bunlar solun kendisine sorması gereken ve benim ne yapılması gerektiğine dair cevabımın olmadığı sorular. Örgütçü biri değilim ki kendimi bile zar zor örgütleyebiliyorum (Gülüyor). Ama sorduğunuz gayet kritik bir soru, solun bir cevap bulması gerekiyor aksi takdirde sol 1970’lerde olduğu gibi yeniden başarısız olacak. Var olan hoşnutsuzluğu harekete geçirecek ve yakalayacak bir uğraktayız. Korktuğum tek şey de tüm bu hoşnutsuzluğun bu günlerde faşist sağ tarafından yakalanıyor oluşu. Fransa’da da durum bu. Sol tüm olanlara karşısında karşı-güç olabilmelidir. Örgütlenme biçimleri üzerine düşünmediği takdirde bunu yapamayacaktır. Bu örgütlenme biçimi ise ortaya çıkan tabloya ve talan hareketlerine karşı bir güç teşkil edebilmelidir.

Fulya Pınar (FP): Şimdi soracağımız soru da biraz daha ne yapmalı temalı bir soru olacak sanıyorum. Mülksüzleştirerek birikimin sonuçlarından biri de proletaryanın karakterindeki değişim oldu diyebiliriz. Kent merkezlerine akın eden insanlar ve bu insanların hizmet sektöründe istihdam edilme oranlarındaki artış, yeni mücadele yüzeyleri, alanları açtı. Mesela, birkaç yıl önce bir alışveriş merkezi çalışanları greve gitti. Tüm bunları hatırda tutarak aynı bölgede yaşayan insanları bir araya getirmenin bir yolu olarak solun belediye çatısı altında komün veya komite örgütlenmeleri tasavvur etmesini önerir misiniz?  Ki bu komün ve komiteler mevcut fabrika komiteleri veya mesleki örgütlenmelerin yerine geçecek veya bunları tamamlayabilecek alanlar olarak kurguluyoruz. Yoksa bu tarz bir şeye fazlasıyla “sistem içi” bir yere mi denk düşüyor? Aynı yerde yaşayan insanların bir aradalıklarını tesis edecekleri diğer ihtimaller neler olabilir?

DH:Gramsci’nin fabrika konseyleriyle ilgili, tahminimce 1918’lere dayanan bir formülasyonu vardır: Belli bir noktada bu birimlerin örgütlenme için tek başlarına yeterli olmadıklarına, muhitlerde onları tamamlayacak “semt komiteleri”ne ihtiyaç olduğuna değinir. Bu çok ilginç bir gözlem. Fabrika konseylerine baktığımızda mücadelenin ekonominin belirli sektörlerinde yerleştiğini görürüz. Bir muhitte örgütlenildiğinde ise, tüm işçi sınıfında ne olup bittiğine dair bir fikriniz olur. Örneğin ulaşım işçileri, taksi şoförleri ve temizlik işçileri… Bu açıdan bakınca bir bütün olarak işçi sınıfının durumunu, fabrika konseyleri politikalarından anlayamayacağımız biçimlerde, anlayabiliriz. Yani Gramsci, fabrika konseylerinin ve semt komitelerinin bir arada var olması gerektiği görüşündeydi. Ve semtler güçlü ve disiplinli tek bir siyasi birim halini alana kadar örgütlenmeliydi. Böylelikle bir semt içinde tüm üretim biçimlerini görebilirdik. Ne yazık ki, 1918’de ele alınmış böyle bir formülasyon genelde sol düşüncenin gözünden kaçtı.

Oxford’a gittiğimde karşılaştığım şeylerden biri, işçi sendikalarına ek olarak, şehrin doğusunda işçi konseyi denen bir oluşumun varlığıydı. Bu işçi konseyi sendikalara göre çok daha radikaldi. Sendikalar üyelik talepleri gibi şeylerle ilgileniyor, bir bütün olarak işçi sınıfı ile ilgili kaygılar barındırmıyordu. İşçi konseyi ise, Oxford’daki işçi sınıfıyla ilgili ne olup bittiğini çok daha fazla göz önünde bulunduruyordu. Yani olabildiğince örgütlenmek için hazırdı. Sendika hareketi, genel olarak, marjinal bir oluşum olarak gördüğü konseyi dikkate almadı. Amerika’da da, işçi konseyi denen, buna benzer kuruluşlar var. New York İşçi Konseyi, Baltimore İşçi Konseyi gibi. Fakat bu konseyleri desteklemesi beklenen sendikalar onları bayağı görüyor ve dolayısıyla kaygılarının merkezine yerleştirmiyor.

Geçmişe gidip iş yeri örgütlenmesi ile muhit örgütlenmesi arasında daha diyalektik bir ilişki kurmak ve bunları bir birlik olarak ele almaktan yana olurdum. Bunu yaptığınızda Gramsci’nin önem verdiği temizlik işçileri, servis elemanları ve diğerlerini de işin içine katmış olursunuz.

Solda hala şehri kuran ve idare eden muazzam bir işçi popülasyonunu dışta bırakan, dünyanın birçok yerinde artık var olmayan fabrika işçilerini merkeze alan bir eğilim var. Burada kuramsal bir tartışma mevcut: “Şehir yaşamında çalışan insanlar değer üretir mi, üretmez mi?” Marx’ın ulaşımla ilgili savlarından biri ulaşımın özünde değer ürettiğidir. Bu çok alışılmamış bir niteliğe sahip. Çünkü değer üretilirken tüketiliyor. Bugünlerde ayrıca maddi olmayan emek ve Negri’nin Grundrisse‘yi ele alış biçimi hakkında konuşma eğilimi mevcut. Fakat aslında bu ulaşım gibi şeyler açısından hep vardı. New York’ta mesela, taksi şoförleri, servis elemanları ve temizlik işçileri toplanıp greve katılırsa şehir durur! Ve fazla zaman geçmeden birileri onlarla görüşmeye gidecektir.

Ulaşım işçilerinin, kamyon şoförlerinin bu tip mücadelelerin bir kısmı günbegün devam ediyor. 1990’larda Fransa’da, bir kısmı gerçekten çok çok etkili olan ulaşım işçileri grevleri vardı.

Sanırım aksatmanın potansiyel gücü üzerinde düşünme fikri Rosa Luxemburg’un genel grev üzerine fikirlerine dayanıyor. Fakat bunu muhit örgütlenmesi ile ilişkili olarak ifade etmeyi deneseyelim. Belki biraz ütopik ama, güçlü bir şehir hakkı hareketimiz olsa ve bu hareket tüm şehir halkını bir bütün olarak seferber edebilse, bu gerçekten şehri durdurabilecek bir durum olurdu. 2006’daki göçmen yürüyüşleri gibi. Yani, herkes uykusundan uyanırdı!

Uzun vadedeki amaçlardan biri daha çok muhit örgütlenmesi olabilir diye düşünüyorum. Şehirdeki yaşam koşullarını ve sağlıkla ilgili mevzuları belli bir dereceye kadar emredebilen daha radikal bir blok yaratmak için, sendikalarla birlik içinde daha çok şehir hakkı örgütlenmesi… Bu ütopik bir görüş olabilir. Yapabilir miyiz bilmiyorum, ki onu bu kadar muğlak kılan da bu. Ama üzerinde düşünmeliyiz.

UA: Bazı kitaplarınızda emperyalizmi kapitalizmin kendi sorunlarını çözebilmesi için kurduğu geçici uzamsal-sabit olarak ele alıyorsunuz. Bu bakımdan bu görüşün Lenin’in emperyalizm açıklamalarına yaklaşan ve ondan uzaklaşan noktaları nelerdir?

DH: Bir sınıfın diğerini sömürmesi teorisiyle dünyanın bir kısmındaki insanların diğer kısmındaki insanları sömürmesi teorisini nasıl bağdaştıracağımız konusunda hep sorun yaşamışımdır. Bu ikisi arasındaki ilişki nedir? Marx’ın sermaye birikimi teorisi üzerine çalışmamın en önemli nedenlerinden biri de budur. Daha sonra sermaye birikiminin nasıl zorunlu olarak mekan üretimiyle, yeni mekanların üretimiyle ve mekanların kolonileştirilmesiyle ilgili olduğunu söylemeye başladım. Böyle olması zorunludur. Peki sınıf ayrıcalığı bu sürecin içinde nasıl yer alır? Bir sınıfın diğerini sömürmesinin coğrafi bir stratejiye dönüştüğünü gözlemliyoruz. İşte bu yüzden sermayenin doğrultusunda hareket ettiği zamansal mekânsal çözümlerden bahsediyorum. Öte yandan Lenin sermaye ihracı fikrini oldukça önemli bir yere oturtuyor ve onu tekelci kapitalizmle ilişkilendiriyor. Bana kalırsa bugün tam da Lenin’in bahsettiği gibi tekelciliğin ana unsuru olan dev tekel şirketleri belli başlı alanlarda görsek de, örneğin tarımsal üretim, bunu zorunlu olarak tekelci kapitalizmle ilişkilendirmek zorunda değiliz. Evet tekeller orada ve dünyayı sömürüyor. Örneğin Monsanto tarımsal gıda alanında ABD kökenli bir çok uluslu şirket ve Hindistan’da, Latin Amerika’da faaliyet gösteriyor. Artık başka bir soya fasulyesi bulamıyorsunuz, hepsi Monsanto. Ancak, Lenin’in emperyalizm kuramını inşası daha coğrafi bir zemine oturtulmalı. Ayrıca tekelci kapitalizm açıklamasını bir aşırı basitleştirme olarak görüyorum. Tekeller olsa da birçok açıdan farklı mekanlarda oldukça çeşitlilik barındıran şeyler görüyoruz. Uzun zaman birlikte çalıştığım Giovanni Arrighi 70’li yıllarda Geometry of Imperialism (“Emperyalizmin Geometrisi”) adında bir kitap yazdı. Kitabın ana teması emperyalizmin iyi bir kategori olmadığıydı. Esas olarak bakmamız gereken şey birbiriyle rekabet halinde olan hegemonyalar. Hegemonik merkezler ve bunların birinden diğerine kayma olanağını barındıran bir akışkanlık söz konusu. Sanırım emperyalizm kavramının asıl problemi bizim bu kavramdan dünyanın geri kalanına bir şeyler dayatan sabit bir merkez anlamamız. Ancak mekansal çözümlere odaklanırsanız şunu söyleyebilirsiniz: “70’lerin sonuna gelindiğinde Güney Kore’de çok miktarda artık sermaye vardı ve bu sermaye dünyanın kalanına ihraç edildi. Aradan geçen yıllardan sonra Tayvan’da da aynı şey yaşandı.”

Orta Amerika’da, Latin Amerika’da, Tayvan’da, Kore’de ve diğerlerinde emeğe karşı zalimane sömürücü uygulamalara baktığımızda karşımıza sıklıkla taşeron anlaşmaları imzalamış ABD’li ve Avrupalı firmalar çıkıyor. Ama aynı zamanda son yıllarda Çin’den büyük miktarda sermaye ihracının gerçekleştiğini biliyoruz. Çin, Afrika’da son derece aktif. Örneğin Zambiya’daki bakır kaynakları hakkında ne söyleyeceğiz? Zambiya’daki bu kaynakları kim sömürüyor? İki büyük maden şirketinin biri Çinli diğeriyse Hintli. Öyleyse ne diyeceğiz? Hint ve Çin emperyalizmi mi? Birden çok emperyalizm mi var? Diyorum ki dikkatle bakarsak bunun coğrafi bir süreç olduğunu görürüz. Hintli maden şirketinin iyi organize ve güçlü olduğu belli. Zambiya’daki bakır kaynaklarını sömürme olanağını görüyor. Hintliler Zambiya elitleriyle Amerikan şirketlerinin satın aldığı yerel elitlerle kurduğu ilişkini aynısını kuruyor. Zambiya’nın elitleri halinden memnun. Nüfusun geri kalanıysa bu zenginliklerden pek bir pay alamıyor.

Emperyalizm kavramı ideolojik olarak oldukça güçlü ancak dünyada neler olup bittiğini açıklamak ve karmaşık ilişkileri aydınlatmak için fazla yavan. Tüm bunlar bir yana, Çin’in sermaye fazlası nereye yatırım olarak dönüyor? Oldukça büyük bir kısmı ABD’ye yatırım olarak dönüyor. Şimdi buna ne diyeceğiz? Çin’den ABD’ye sermaye ihracı, yani ABD’nin Çin tarafından sömürgeleştirilmesi mi? Hayır bu bir anlam ifade etmiyor. Esas olarak rekabet halindeki hegemonyalara odaklanmalıyız. ABD’nin Çin’e tepeden tırnağa borçlu olmasında ve ödeme açıklarını Çin’e borçlanarak kapatmasında bu ilişkiye bakacağız. Çin’in ABD’ye borç vermekten kurtulamadığı, çünkü borç vermezse en büyük ihraç pazarını kaybedeceği olgusuna bakarken yine bu ilişkiye bakmamız gerekir. Borç vermezse, en önemli pazarı yok olur. Açıkça söylenebilir ki ABD ve Çin arasında hegemonik bir ilişki var. Bu bakış açısı bir bölgenin diğerini sömürmesi ve bunun emperyalist tahakküm olarak adlandırılması fikrinden daha açıklayıcı.

Emperyalizmle ilgili bir şey daha var. Latin Amerika’da tüm suçlar IMF’nin ve emperyalizmin üstüne atılıyor. Daha sonra şunu soruyorsunuz: “Peki ya sizin kendi elitlerinizden ne haber?” Dünyanın en zengin adamlarından biri Meksikalı. Meksika’da tonla dolar milyarderi var. Dolayısıyla Latin Amerika’da var olan tüm sorunlar için emperyalizmi suçlamak ve farklı ülkelerin mevcut durumdan son derece sorumlu olan egemen sınıflarına değinmemek problemli. Yerel elitler emperyalizm kavramına bayılıyor çünkü emperyalizm dikkatleri kendi üstlerinden başka yerlere kaydırıyor. Bu sırada onların ülkeyi ne kadar sömürdükleri, neler yaptıkları bir kenara koyuluyor.

AA: Sayın Harvey son sorumuzu sormak istiyorum. Liberal iktisadın devleti ekonomiden uzaklaştırma vaadinin samimi olduğunu düşünüyor musunuz? Kent ekonomisinde ve finansal ekonomide devlet nerede duruyor?

DH: Devlet ve sermaye her zaman çelişkili birlik teşkil etmiştir. Devleti denklemin dışında tutmak nedenselliği gösteren okların tek yönlülüğüne işaret eder ki bu devleti kavramsallaştırmanın yanlış yoludur. Sermaye giriş/çıkışları mesela genelde devlet aygıtı üzerinden gerçekleşir ve baktığınızda neredeyse ekonomideki sermayemin üçte biri vergiler, yeniden dağıtımlar, götürü vergilendirme şeklinde para akışlarından oluşmaktadır. Dolayısıyla devlet aygıtı [sisteme] birleşik bir özellik değildir. Ben her zaman “devlet tarafından finanse edilen çekirdek” fikrini ayrı bir yere koymaya çalıştım. Bu çekirdeği 2008 krizinde iki insanın televizyon ekranlarında görülmesi ve ne olacağına dair demeçleriyle alenen gördük. Biri Amerikan Merkez (FED) Bankası Başkanı idi ki FED tuhaf bir kurumdur çünkü devlet tarafından yetkili kılınsa da aslında özel bir kurumdur ve bankacılık sisteminin başıdır. Diğeriyse Hazine Sekreteriydi. Yan yana duran bu iki insan ne yapacağımızı söylüyorlardı. Televizyon ekranlarında ne başkanı ne de Kongre’yi gördük, bu ikisi dışında kimse yoktu. İşte devlet tarafından finanse edilen çekirdeğin fiiliyattaki karşılığı budur. Dünyanın her yerinde bunu ve bunun uluslararası çeşitlerini -yani IMF’yi, Dünya Bankası’nı, Uluslararası Ödemeler Bankası’nı – göreceksinizdir.

Bana göre devlet ve sermayenin diyalektik birliği, belli kurumsal düzenlemeler ve özellikle de devlet tarafından finanse edilen çekirdek tarafından biçimlendirilmektedir. Merkez bankalarının kuruluşunun -ki ilk merkez bankası İngiltere’de 1850-54 yılları arasında kurulmuştur- çok ilginç bir hikayesi vardır. Devlet savaşabilmek için borç para aramaktadır ve ticari sermayedarların parası vardır. Devlet bu sermayedarlara gider ve para ister ve sermayedarlar ancak döviz kurunu kontrol etme gücünün kendilerine verilmesi koşuluyla parayı vereceklerini söyler. Merkez bankalarının kuruluş hikayesi budur. Ticari sermayedarlar merkezi bankasını kontrol ettiler, devlet tarafından tanındılar ve devlet ticari sermayeyle olan ilişkisiyle bağlantılı bir güce sahip oldu. O günden bu yana merkez bankasının gücü oldukça önemlidir. Bugün bile küresel koşullara baktığınızda merkez bankasının gücü siyasal gücün, siyasal iktisadi gücün kilit noktasıdır ve bu kurumların nasıl işledikleri ekonomiyi anlamak açısından hayati öneme sahiptir. Avrupa Merkez Bankası (AMB) mesela felaket bir kurumdur ve kötü bir işleyişi olan AMB’nin krizi derinleştirdiğini, olması gerekenden daha kötüye götürdüğünü düşünüyorum. Marx’ın Bank of England’a dair çok ilginç bir analizi vardır. 1847-48 krizinin 1844’teki Bank Act (Banka Yasası)’ın sebep olduğu bir yanlış olarak değerlendirmez aksine bu yasanın krizin süresini uzattığını ve derinleştirdiğini söyler. Nitekim bu tespitin AMB’nin hatalarıyla doğrudan paralellikleri vardır.

Sermayenin işlediği yerler olarak tüm bu kurumsal düzenlemelere odaklanmamız gerektiğini düşünüyorum çünkü bu tarz kurumlar rekabete maruz değiller ve bir bakıma tekeller. Kapitalistlerin 1970’lerden beri yaptığı gibi bir meta olarak paraya kendinizi teslim ederseniz, merkez bankalarının rolü hayati bir yer işgal etmeye başlar çünkü paranın değerinin ne olacağına karar veren kurumlar haline gelmişlerdir. Dolayısıyla benim açımdan devlet ve sermayeyi beraber ele almak benim için fazlasıyla önemlidir.